(bu terim anchoring, anchoring bias, focalism, focalism bias, focalism effect, focusing illusion olarak da geçiyor.)
ing. demirleme etkisi, odaklanma etkisi, demirleme önyargısı, odaklanma önyargısı, sabitleme etkisi, çıpalama etkisi
insanların bir konu hakkında karar verme sürecinde, konuyla direkt olarak alakalı olmamasına rağmen kendilerine verilen başlangıç bilgisinin (anchor) etkisiyle, kararlarının etkilenmesine verilen isimdir. insanlar kendilerine verilen odak noktasına demirlemişlerdir ya da odaklanmışlardır, bu yüzden karar sürecinde kararlarını o odak noktasının etrafında şekillendirirler.
çıpalama etkisi ilk kez, 1958'de MUZAFER SHERiF et al. tarafından yayınlanan Assimilation and effects of anchoring stimuli on judgments adlı makalede ortaya atıldı. ancak bir bilişsel önyargı olarak kavramlaştırılması 1970'leri buldu.
çıpalama etkisine dair en bilinen açıklama, insanların karar verme sürecinde, düzeltme ve çıpalama (adjusment and anchoring) bilişsel kısayollarına* başvurmalarıdır. adjusment and anchoring, psikoloji alanında çalışan bilim insanları Amos Tversky ve Daniel Kahneman tarafından 1973'te yayınlanan Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases adlı çalışmayla ortaya atılmıştır. (bu ikili daha sonra prospect theory adlı bir kuram ortaya atacaklardır ve bu kuram davranışsal iktisat* alanında kendine yer bulacaktır. tversky'nin vefatından 6 yıl sonra, kahmenan bu kuramla ekonomi alanında nobel ödülüalacaktır .) daha okunaklı versiyonuna şuradan ulaşabileceğiniz çalışmada, karar verme sürecinin etkileyen üç bilişsel kısayola değinmişlerdir.
1) Representativeness heuristic (temsil kısayolu, temsiliyet kısayolu)
normalde bunu yazmaya başlamıştım ama konu çok dallanıp budaklandığı için yazmama kararı aldım. bağlaç safsatası, Disjunction fallacy, sıcak el safsatası, monte carlo yanılgısı, regresyon safsatası, base rate fallacy gibi birçok şeyle alakalı, ve bunlar uzunca değinilmesi gereken konular. o yüzden kaynak vererek geçiyorum:
evrim ağacı wikipedia
insanların karar alırlarken, akıllarında kalan hikayelerin ya da akıllarına daha kolay gelen olayların kararlarını etkilemesi durumu. makalede bu duruma örnek olarak, deneklere, hem erkek hem de kadın ünlü isimlerden oluşan listeler dinletilmiş. (listelerin birinde 19 ünlü erkek, 20 ünlü kadın var. diğerinde ise 20 ünlü erkek, 19 ünlü kadın var.) sonucunda deneklerden, listede kadın sayısının mı yoksa erkek sayısının mı daha fazla olduğu sorusuna cevap vermeleri istenmiş. her iki liste için de soruya büyük oranda yanlış cevap verilmiş, çünkü denekler listedeki kadınlar daha ünlüyse sayıya bakmaksızın kadınların daha fazla olduğu söylemişler, erkekler daha ünlüyse de yine sayıya bakmaksızın erkeklerin daha fazla olduğunu söylemişler.
deneklere "ingilizcede k harfiyle başlayan kelime sayısı mı daha fazla yoksa üçüncü harfi k olan kelime sayısı mı" diye sormuşlar. k harfiyle başlayan kelimelerin akla gelmesi daha kolay olduğu için, deneye katılan 152 deneğin 105'i k harfiyle başlayan kelimeler daha fazladır demiş, sadece 47'si üçüncü harfi k olan kelimeler daha fazladır demiş. halbuki üçüncü harfi k olan kelime sayısı, k ile başlayanlardan fazlaymış.
3) adjustment and anchoring heuristic (düzeltme ve çıpalama kısayolu):
makalede, bununla ilgili olarak, insanların karar verme sürecinde, kendilerine verilen farklı başlangıç noktaları için farklı sonuçlara ulaştıkları (daha doğrusu tahmin ettikleri) görüldü.
deney 1) denekler iki gruba ayrıldı. iki gruba da kendilerine verilen işlemin yapılması için 5 saniye verildi.
birinci grup: 1x2x3x4x5x6x7x8
ikinci grup: 8x7x6x5x4x3x2x1
işlemin sonucu her iki grup için de 40320. ancak insanlar 5 saniye içinde işlemi yetiştiremediklerinden, ilk birkaç sayıyı çarptıktan sonra sonucu tahmini olarak bulmayı denemişlerdir. bu durumda, çarpma işlemine küçük sayılardan başlayan grubun (birinci grup) verdikleri tahmini cevapların medyan değeri 512 olmuştur. büyük sayılardan başlayan grubun (ikinci) verdikleri tahmini cevapların medyan değeri ise 2250 olmuştur. işleme küçük sayılardan başlayan grubun daha küçük tahmini cevap vermesinin, büyük sayılardan başlayanların ise daha büyük tahmini cevap vermesinin sebebi başladıkları sayıların "anchor" görevi görmesidir.
deney 2) denekler iki gruba ayrıldı ve birleşmiş milletler'de yer alan afrika ülkelerinin yüzdesini tahmin etmeleri istendi. ancak öncesinde her iki grup için de üstünde 1'den 100'e kadar sayılar olan bir çark döndürüldü ve tahminlerinin çarkta çıkan sayıdan daha büyük mü yoksa küçük mü olduğu soruldu. ardından da tahminleri soruldu.
ilk gruba çarktan 10 gelmişti ve tahminlerinin ortalaması 25 idi. ikinci gruba ise çarktan 65 gelmişti ve tahminlerinin ortalaması 45'ti. bu deneyde de çarktan çıkan sayılar "anchor" görevi gördü.
bu makaleyle ilgili söyleyeceklerim bitti. şimdi konuyla ilgili diğer örneklere geçiyorum.
örnek 1) Daniel Kahneman tarafından 2011 yılında yazılan ve en çok satan kitaplar listesine giren, the economist dergisi tarafından da yılın kitabı seçilen, Hızlı ve Yavaş Düşünme (Thinking, Fast and Slow) adlı kitapta yer alan örneğe göre, en az 15 yıllık tecrübesi olan bir grup hakime, hırsızlık suçundan yargılanan birisine verecekleri ceza soruldu. ama öncesinde sadece 3 ve 9 sayıları bulunan bir zar atmaları istendi. attıkları zar 9 gelen hakimler, hırsıza daha çok ceza (ortalama 8 ay) verirlerken, attıkları zar 3 gelen hakimler daha düşük ceza (ortalama 5 ay) verdi. görüldüğü üzere burada da zardan gelen sayı "anchor" görevi gördü.
bu deney orijinal olarak Playing Dice With Criminal Sentences: The influence of irrelevant Anchors on Experts’ Judicial Decision Making adlı makalede yer almış.
örnek 2) decoy effect başlığından hatırlayacağımız profesör dan ariely, öğrencilerinden bir kağıda sosyal güvenlik numalarının son iki hanesini yazmalarını ister. ardından "bir şişe şarap için ne kadar öderdiniz" diye sorar. sosyal güvenlik numarasının son iki hanesi düşük olan öğrenciler daha düşük fiyat önerirlerken, daha yüksek olan öğrenciler daha yüksek fiyat önerdi. görsel olarak şu şekildedir.
örnek 3) pahalı fiyatın üstü çizilip, altında indirimli fiyat yazan fiyat etiketlerinde, üstü çizili fiyat anchor görevi görür. tüketicilerin fiyat tahminlerinde odak noktası olur, dolayısıyla karar vermelerinde etkisi olur.
bunlar dışında hukuk ve pazarlama alanında etkilerini gösteren örnekler bulmak mümkün. kaynaklarda yer alıyor.
kaynaklar ve faydalı linkler (girdi içinde yer alanları tekrar eklemedim):