ölümcül maddedir. "siyanür neden ölümcüldür?" sorusunun yanıtını anlayabilmek için elektron taşıma sistemini de anlayabilmek gerekir.
normal koşullarda hücrede atp üretimi elektron taşıma zinciri adı verilen bir zincirle gerçekleşir. bu karmaşık bir süreçtir. pek çok enzim ve tepkime bu süreçte görev alır lakin son aşamada atp sentaz enziminin atp sentezleyebilmesi için adp ve fosfata ek olarak elektrokimyada ecp olarak geçen zar potansiyellerin sağlanabilmesi zaruridir.
mevzubahis elektrokimyasal potansiyelin sağlanması ise başka enzimlere bağlı olarak vuku bulur. elektron transfer sistemleri oldukça kompleks olmakla beraber, son elektron transfer enzimi, sitokrom c oksidazdır.
bu enzim bünyesinde sitokrom a3 adı verilen bir komponent barındırır. bu komponent demir ve bakır iyonları içerir. demir iyonu fe+3 olduğundan, üç cn- molekülü demiri nötrleyecektir. yeterli dozda siyanür, buradaki demir iyonlarına bağlanacaktır. bu da normal elektron taşıma sisteminin bozulması ile sonuçlanacak ve vücut oksijeni kullanamadığından atp üretemeyecektir.
siyanür zehirlenmesini tedavide hidroksokobalamin, sodyum tiyosülfat ve sodyum nitrit endikedir. her biri farklı mekanizmalarla toksisiteyi azaltmaya yardımcı olur.
açıklamaya hidroksokobalaminden başlamak gerekirse; b12 vitamini eksikliğini tedavi etmede kullanılan siyanokobalamin, siyanür almış hastaya hidroksokobalamin verildiğinde oluşur. bu zehirlenmeyi kontrol altına alabilir.
sodyum nitrit ise hemoglobini oksitler. methemoglobin oluşturur. methemoglobin hemoglobin gibi oksijen taşıyamaz. ne işe yarar? siyanürü kendisine çekmeye yarar. siyanür için yüksek kimyasal afinitesi olduğundan siyanür sitokrom a3'e bağlanmak yerine bu bileşiğe bağlanabilir. lakin sodyum nitritin hızlı etki etse de sodyum tiyosülfat kadar güvenli bir madde olmadığını belirtmekte fayda vardır. sodyum tiyosülfatın da siyanüre bağlanarak etki etmesi teorik olarak mümkündür.
yine de siyanürün zehirleme mekanizmasının kompleksliğinden ve antidotlarda henüz tam olarak anlaşılamamış detaylar olabileceğinden bu mekanizmalarla ilgili araştırmalar günümüzde de sürmektedir.