george woodcock'un anarşizm-bir düşünce ve hareketin tarihi eserinde michail bakunin için mason yazdığını hatırlıyorum. bir de bu açıklamayı şahsın hayatına oldukça odaklı cümlelerden sonra yapmıştı. insan o kadar tutkulu ve anarşizme adanmış hayat hikayesi sonrası bunu duyunca şaşkına dönüyor tabi. anarşizm veya anarşist nasıl olur da mason olabilir anlayabilmiş değilim. gerçi aşağıda verdiğim kaynakta bir maske gibi kullandığına dair yorum da var ama içerik öyle gözükmüyor :
bakunin kişilerin sınırsız özgürlüğünü savunsa da bu özgürlüğün güvencesinin kollektivizm olduğunu söyleyen ve kollektivizmi aristoteles'in "insan toplumsal bir hayvandır." sözüne dayandıran bir anlayışa sahipti. ona göre toplum olmazsa insan olmazdı çünkü insanı insan yapan düşünme eylemiydi ve düşünme eylemi de sözlerle yapılırdı. sözleriyse iletişim kurarak öğrendiğimiz için iletişim olmazsa düşünce olmazdı diyerek noktayı koymuştur. toplumda bireyin yeri konusunda daha fazla şey öğrenmek isteyenlerse kesinlikle (bkz: mülkiyet nedir) adlı eser okumalı.
kendisinin eylem adamı oluşu da marx'tan ve engels'den kendisini ayıran en önemli faktörlerden biriydi. ayrıca hegel'i tamamen zıt yorumlamak gibi büyük fikir farklılıkları da vardı ama bakunin'i bakunin yapan ,benim için, lafta kalmamasıdır.