kesfinden 2006 yilina kadar gunes sisteminin en minnak gezegeni olarak kabul edildikten sonra aaa dur aslinda bu cuceymis hahaha denilip statusu cuceye dusurulen ama aslinda milyonlarca insanin gonlunde hala gezegenlerin en sapsigi olan uzay cismi.
gezegen rozeti kendisinden alindiktan sonra hakkinda turlu turlu rivayetlerin dondugu poncik cuce gezegen. plutonda yasayan yerli halkin zenginleri plutonun cekirdeginde bulunan cok degerli bir elementi sokup kullandiklari icin aslinda pluton zengin kapitalist sirketlerin acgozlulugu yuzunden yildan yila kuculmus ve sonunda galaktik birlik plutonun gezegenlik rozetiye beraber yapilan yardimlari da almis. ayni sey umarim guzelim yozgatimiza da olmaz.
doğrudan kendisinin boyutunu, içeriğini, büyüklüğünü ve tabii ki atmosferi ile gezegen olma kriterlerini karşılayıp karşılamadığını belirlemek için 2006'de gönderilen new horizons'ın yaklaşık 9 yıl sonra gönderdiği görüntülerden sonra, yeniden gezegen olarak adlandırılan, dünya'ya benzerliğinden ziyade güneş'ten 6 milyar kilometre uzakta olması ile birlikte düşünüldüğünde, özellikle "pluto's heart" olarak adlandırılan tombaugh regio kısmının görünürde hiç krater barındırmaması ve alanı çevreleyen dağ sırasının dibindeki donmuş hidrojen okyanusunun üzerindeki akıntıya benzer şekillerin, bu bölümdeki radyoaktif elementlerin tabanını ısıttığının düşündürmesi ile müthiş boyutta merak uyandıran gezegen; pardon, cüce gezegen (bakınızı @kokosh müthiş doldurmuş. aşağıda yazdığım kriterleri de benden daha iyi anlatmış. okumadan geçmeyin).
büyüklük ya da küçüklük bir gezegen olarak adlandırılmada temel bir şart değil, onda bi' anlaşalım. başlık bunun hakkında goy goya boğulmuş. 1919'da kurulan uluslararası astronomi birliği*'nin gezegen olma kriterleri var:
1- güneş'in etrafında dönmesi
2- küreye benzer şekilde görünebilecek bir kütlesinin olması
3- yörüngesinde yarattığı kütle çekimi ile çevresinde bir gök cismi barındırmaması
plüton, ilk 2 şartı sağlıyor ama son şartı sağlayamıyordu. kuiper belt* sınırında bulunması nedeniyle çevresinde gırla gök cismi vardı. ayrıca, evrim ağacı güneş'in etrafında dönmesinin de tartışmalı olduğunu söylüyor (kaynak linklerini girdinin sonuna iliştireyim, kafanız karışmasın). herhangi bir yıldız etrafında dönmeyi değil, bizzat güneş'in etrafında dönmeyi gezegen olma şartı olarak belirlediğimiz için sadece güneş sistemi içinde bu kritere uyanlara gezegen diyebiliyoruz. kriterler de biraz sıkıntılı, evet.
yukarıdaki kriterler -artık- yetmediği için cüce gezegen, küçük güneş sistemi gibi çerçeveler de çizilmiş. plüton, 4 adet olan cüce gezegen şartını sağlıyor. ama tam da bu noktada "plüton'a gezegen dersek, new horizons'ın gösterdiği eris gibi gezegen benzeri gök cisimlerine ne diyeceğiz?" sorusu ortaya çıkıyor. eris, plüton'la neredeyse aynı boyutlarda olan, kütlesel olarak ondan daha büyük, plüton gibi uydusu olan (plüton'un bildiğimiz 5 uydusu var), güneş çevresindeki dönüşünü bize göre 560 günde tamamlayabilen bir cüce gezegen. plüton'un da çok uzağında değil. aslında böylece, keşifler arttıkça "güneş sistemi'ne bağlı gezegen olma kriterleri" kısmı da yanlışlanmış olacak. her şey ne kadar uzağı görebildiğimiz ve anlayabildiğimizle ilgili. plüton'un eskiden dünya gibi bir gezegen olması da, şimdi cüce gezegene dönüşmesi de, belki bin yıl sonra "güneş sistemi içinde yaşanabilir en uzak gezegen" olabilmesi de aynı mantık içinde değerlendirilmeli. plüton'un "sizin lafınızla gezegen olmadım ki, şimdi cüce gezegen olayım" demesi bile mümkün.
1 saat kadar önce bbc earth'te new horizons'ın neredeyse 10 yılda tamamladığı güneş sistemi gezisini baz alan müthiş bir belgesel vardı. mars'ı, uranüs'ü, jüpiter'i ve sonunda da yola çıkış amacı olan plüton'u fotoğraflayan new horizons, plüton'un gizemlerini de ortaya koymuş oldu. yukarıda bahsettiğim "plüton'un kalbi" kısmındaki "oluk oluk akarken donmuş" gibi görünen hidrojen dolu okyanusumsu düzlük gerçekten çok garip. biraz görsel taraması yaptığınızda, plüton'un görebildiğimiz her tarafının dev kraterlerle bezeli olduğunu anlarsınız. bu kalp bölümü ise pürüzsüz. bunun bağlandığı noktayı anlatmıştım (radyoaktif elementlerin ışıması). dağ sırasına benzer oluşumun nedeninin de, önünde duran okyanusumsu düzlüğün aslında dev bir gök taşı tarafından yaratılan dev bir kraterin yeraltı suyu ve hidrojenle dolması olduğu sanılıyor. yani, aslında bu kalp bölümü, plüton'un genelinde olduğu sanılan krater cennetinden biriyken, büyük bir gök taşı burayı diğerlerine göre daha fazla derinleştiriyor ve burası sonraki uzun yıllarda doluyor. gene de, pürüzsüzlük baya garip gelmeye devam ediyor. eksi 236 derecelik bir ısıya sahip plüton. bu pürüzsüzlüğün ısısına etkisini de tartışmışlar. illa ki bir farklılık olması gerektiği yönünde de araştırmalar var. new horizons'ın birkaç saat geçirip geri döndüğü plüton'un sadece küçük bir bölümü hakkında görseller var elimizde. "ay'ın karanlık yüzü"nü bilirken, plüton'un donmuş hidrojen dehlizlerini tamamen görememiş olmak moral bozucu.
güneş sistemi'nin en küçük ve en uzak cüce gezegeni olma sıfatını da önümüzdeki yüzyıllarda kaybedeceğini düşünüyorum. bağlı olduğu kuiper kuşağı ile eris, plüton'un yerini almışa benziyor. kendisinin coğrafya kitaplarından çıkması mümkün değil bence, korkmayalım. çünkü bu kalp bölümü ve henüz gözlemleyemediğimiz karanlık bölümü insanoğlunun merakını halen cezbediyor. yeni özellikleri keşfedildikçe öneminin de artacağına inanıyorum. bok ye sen eris, plüton'u sana yedirmeyiz.
kaynakça ve okunmalıklar:
- "gezegen nedir?"'le başlayan, plüton'un gezegen olma kriterlerini karşılayıp karşılamadığı ile devam eden evrim ağacı makalesi burada . özellikle cüce gezegen ve küçük güneş sistemi cismi olma kriterleri önümüzdeki yıllarda illa ki artacak bence.
- "plüton neden gezegen olmaktan çıkartıldı?" başlıklı evrim ağacı makalesi de burada . güneş etrafında ilk kez tam dönüşünü tespit ettiğimiz yıl 1930'muş. bir sonraki 2178 olacak.
- "plüton'un yüzeyindeki keskin şekiller" başlıklı bbc haberi burada . şekillerin garip olduğunu iddia eden yok; hemen hemen her "altı ısı kaynağı barındıran yüzey"de bu varmış. ama güneş'ten ve dolayısıyla bir harici ısı kaynağından bu kadar uzakta olan bir gezegenin alttan alta ısınıyor olması garip işte.
- cnn'in geniş geniş anlattığı new horizons bulguları haberi burada . aklınıza takılabilecek soruların bence hepsi ile ilgili de "benzer haberler" diye paylaştıklarına bakabilirsiniz. "plüton'un okyanuslarının tamamen donmasını engelleyen ne?" başlıklı olanı baya güzel, okumanızı öneririm.
- new horizons'ın yolculuğu özelinde plüton ile ilgili güzel bir makaleyi de earthsky hazırlamış şurada . '90'ların ortasında hubble uzay teleskobu'nun oldukça silik gösterdiği plüton'un, şimdi kalbi diye nitelendirdiğimiz kocaman düzlüğünü görüyoruz. şuna heyecanlanmayan bilime meraklı insan olabilir mi ya?
- newscientist'in "plüton'un karanlık yüzü" başlıklı haberimsisi şurada . plüton'un uydularından olan charon'dan bahsederek biraz laf salatası yapmış ama referans verdiği 2021 tarihli makalenin en azından özetine de göz atmanızı öneririm.
- "new horizons neden plüton'a gitti? amaçları neydi?" sorularının kısa özeti şurada . nasa'nın neden böyle bir göreve başladığını anlatması açısından önemli, sadece özet halinde kalmasıyla meh.
- evrim ağacı üzerinden bir yan okuma için new horizons'ın yeni keşiflerinden biri olan ultima thule makalesi burada . sitede okuduğum ve en az anladığım makale bu olabilir. siz de bi' deneyin, eğer merakınız varsa.
- dünya'nın plüton'a "hey, kid" dediği güzel karikatür şurada . baya sjw işi olmuş ama değinilmek istenen doğa katliamı vurgusu güzel.
- haber sol'da yayınlanmış "plüton'un buz dağları" haberi şurada . bu dağlar merakınızı artırdıysa, npr'deki "dağların üstü beyaz ama bunlar buz değil ki" başlıklı güzel makaleyi de buradan okuyabilirsiniz.
Keşfedildiği günden 2006'ya kadar gezegen sayılan, 2006'da IAU'nun aldığı kararla cüce gezegen sayılan, daha sonrasında ise kendine has Plütonumsu kategorisine dahil edilen cüce gezegen. New Horizon uzay sondası sayesinde pek çok sırrı keşfedilmiştir. Bu sırlardan birisi de, kendine has mavi ve ince bir atmosfere sahip olmasıdır.