işgal altındaki sarıkamış , gümrü ve kars kalelerinin doğu cephesi ( şark cephesi ) kumandanı kazım karabekir 'in ermeni birliklerini mağlup ederek geri almasından sonra gürcistan , azerbaycan ve elbette ki ermenistan ile imzalanan anlaşma. bugün ki sınırların çizildiği bu anlaşma öncesi gene ermenistan ile işgal sonrası imzalanan gümrü anlaşması mevcuttur.
ilgili olarak (bkz: ermeni sorunu)
atatürk 'ün 1 mart 1922 senesinde kars anlaşması ardından türkiye büyük millet meclisi toplantısında yaptığı konuşmanın bir kısmı :
" ...ermeni meselesi denilen ve ermeni milletinin menâfi-i hakikiyesinden ziyade cihan kapitalistlerinin menâfi-i iktisadiyesine göre halledilmek istenilen mesele, kars muahedesi ile en doğru suret-i hallini buldu. asırlardan beri dostane yaşayan iki çalışkan halkın revâbıt-ı hasenesi maâlmemnuniye tekrar teessüs etti...?
yani demiş ki, ermeni meselesi ermenilerin çıkarlarından çok, dünya kapitalistlerinin ekonomik çıkarları doğrultusunda halledilmek istenmesine rağmen kars anlaşması ile türkiye 'nin lehine, en doğru çözüme kavuşmuş.